Projektantki nowoczesnego wnętrza: Teresa Kruszewska, Izabella Szerska-Sternińska, Maria Chomentowska
Aleksandra Repczyńska
W powojennej Polsce projektowanie mebli stało się jednym z kluczowych obszarów kształtowania nowoczesnego życia codziennego. Odbudowujące się miasta oraz nowe modele mieszkalnictwa wymagały funkcjonalnych rozwiązań dopasowanych do zmieniających się warunków życia. Istotną rolę odgrywały realia produkcji przemysłowej, które wpływały na sposób myślenia o materiale i jego zastosowaniu. Z tego względu przedmioty te należy rozpatrywać jako rezultat konkretnych potrzeb użytkowych oraz społecznych. Osadzenie ich w szerszym kontekście historycznym i produkcyjnym pozwala pełniej zrozumieć podejmowane przez projektantów decyzje.
Potrzeba wyposażenia niewielkich przestrzeni wymagała stworzenia mebli wielofunkcyjnych i lekkich – również wizualnie. W tym procesie szczególne miejsce zajmowały projektantki, które aktywnie uczestniczyły w kształtowaniu kultury materialnej. Ich działalność obejmowała między innymi refleksję nad funkcjonalnością i estetyką nowoczesnego mieszkania. Wśród nich istotną rolę odegrały Teresa Kruszewska, Izabella Szerska-Sternińska oraz Maria Chomentowska, których projekty stanowiły odpowiedź na wyzwania związane z masowym budownictwem mieszkaniowym.
Tworzone przez nie meble odzwierciedlały tendencje obecne w międzynarodowym wzornictwie modernistycznym. Ich styl, określany w literaturze mianem mid-century modern, charakteryzował się redukcją dekoracyjności, minimalizmem oraz dostosowaniem do produkcji seryjnej. Stanowił tym samym odejście od dominującego wcześniej meblarstwa opartego na metodach rzemieślniczych.
Wszystkie trzy projektantki należały do tego samego pokolenia twórczyń, wykształconych w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu (obecnie Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu). Były związane ze środowiskiem polskiego wzornictwa przemysłowego oraz instytucjami takimi jak Centralny Związek Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Cepelia" czy Spółdzielnia Artystów Plastyków "ŁAD".
Organizacje te odgrywały istotną rolę w propagowaniu funkcjonalnych i estetycznych rozwiązań projektowych, stawiając na wysoką jakość mebli i tkanin przeznaczonych do powszechnego użytku. Potwierdzają to ówczesne komentarze krytyków i teoretyków wzornictwa. W jednym z numerów "Słowa Powszechnego" Stanisław Ledóchowski pisał:
"[…] aspektem twórczości "Ładu" jest taniość i masowość produkcji, do której meble "Ładu" aż się proszą. Forniry, luksusowe gatunki drzewa, wyeliminowano niemal zupełnie. Sosna, jesion, brzoza, metal i szkło – oto paleta "Ładu" (Stanisław Ledóchowski, Trzydziestolecie "ŁADU". O nową architekturę wnętrz, "Słowo Powszechne", nr 15, 18.01.1957, Warszawa).
Teresa Kruszewska (1927–2014) należała do grona najbardziej cenionych projektantek mebli w Polsce drugiej połowy XX wieku. W latach 50. i 60. projektowała między innymi lekkie meble plecione z tworzywa sztucznego, wykorzystywane w kawiarniach i klubach. W swojej twórczości chętnie eksperymentowała również z popularną wówczas giętą sklejką.
Do najbardziej rozpoznawalnych realizacji Kruszewskiej należy krzesło "Muszelka" z 1956 roku, które na stałe wpisało się do kanonu polskiego wzornictwa. Po raz pierwszy zostało ono zaprezentowane w warszawskiej Zachęcie podczas wystawy zorganizowanej z okazji XXX-lecia działalności "Ładu", jako element jednego z zestawów mebli mieszkalnych.
Krzesło wykonano z jednego kawałka giętej sklejki, który jednocześnie tworzy siedzisko i oparcie. Opływowa forma z ażurowym prześwitem nadaje projektowi lekkości i nowoczesnego charakteru. Podobnie jak inne projekty Kruszewskiej, stanowiło ono próbę połączenia walorów estetycznych z funkcjonalnością oraz dostosowania formy do możliwości produkcji seryjnej.
Znaczącym wątkiem w działalności Teresy Kruszewskiej były również meble przeznaczone dla dzieci, takie jak fotelik bujany "Pajacyk" z 1959 roku. Realizacje te charakteryzowały się różnorodnością zastosowań oraz uwzględnieniem potrzeb rozwojowych najmłodszych użytkowników.
Izabella Szerska-Sternińska (1928–2003) była projektantką wnętrz i mebli, znaną przede wszystkim z realizacji tworzonych w latach 60. i 70. XX wieku. W swojej działalności koncentrowała się na projektowaniu funkcjonalnych rozwiązań odpowiadających potrzebom współczesnych użytkowników.
W tym okresie stworzyła komplet mebli młodzieżowych "Grześ", zainspirowany potrzebami jej nastoletniego syna. Zestaw składał się z kilku rodzajów modułowych szafek, szaf oraz szuflad, które można było zestawiać ze sobą na wiele różnych sposobów. Elastyczność kompozycji umożliwiała dostosowanie umeblowania do zmieniających się potrzeb użytkownika oraz ograniczonej przestrzeni mieszkalnej.
Popularność zyskał również zestaw "Jajo", charakteryzujący się zastosowaniem łagodnych łuków we frontach mebli, nadających im subtelności i nowoczesnego wyrazu. Kolejnym projektem była funkcjonalna "Biurko-półka", łącząca niewielki blat roboczy z regałem wyposażonym w ażurowe półki i szuflady. Rozwiązanie to pozwalało na maksymalne wykorzystanie przestrzeni w niewielkich wnętrzach.
Projekty Izabelli Szerskiej-Sternińskiej wpisywały się w stylistykę i założenia Spółdzielni Artystów Plastyków "ŁAD", która garściami czerpała inspiracje z naturalnych materiałów oraz tradycji polskiego rzemiosła.
Maria Chomentowska (1924–2013), związana z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie, znana jest przede wszystkim z projektów krzeseł, w tym kultowych modeli "Płucka" oraz "Pająk", znajdujących się między innymi w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
Szczególnie interesującym projektem jest krzesło "Płucka", wyróżniające się konstrukcją składającą się z dwóch części połączonych skórzanym paskiem. Rozwiązanie to świadczy o poszukiwaniu nowych form konstrukcyjnych oraz dążeniu do uzyskania lekkiej, funkcjonalnej formy użytkowej.
Podobnie jak Teresa Kruszewska i Izabella Szerska-Sternińska, Maria Chomentowska projektowała również meble przeznaczone dla dzieci. Wśród jej realizacji wyróżniają się projekty charakteryzujące się lekkością i obłymi kształtami, uzyskiwanymi dzięki zastosowaniu giętej sklejki. Przykładem jest "Łóżeczko rozwojowe" z 1971 roku, pełniące jednocześnie funkcję przewijaka oraz miejsca do przechowywania. Mebel ten "rósł" wraz z dzieckiem, zmieniając swoje funkcje i dostosowując się do kolejnych etapów jego rozwoju.
Istotnym aspektem działalności Chomentowskiej była również refleksja nad codziennym funkcjonowaniem polskiej młodzieży, znajdująca odzwierciedlenie w projektach wyposażenia wnętrz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Jej rozwiązania wpisywały się w modernistyczną ideę całościowego projektowania przestrzeni akademickich. Wśród realizacji projektantki znajdują się między innymi aula im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego oraz meble przeznaczone do przestrzeni wspólnych dla studentów. Projekty, takie jak drewniane siedziska połączone z blatami, stanowiły spójne uzupełnienie wnętrz codziennego życia akademickiego.
Działalność wspomnianych projektantek miała charakter świadomy i intencjonalny, a tworzone przez nie realizacje do dziś mogą z powodzeniem funkcjonować we współczesnych wnętrzach. Ich ponadczasowość wynikała z umiejętnego połączenia funkcjonalności, prostoty formy oraz uniwersalności zastosowanych rozwiązań materiałowych i konstrukcyjnych. Projektowane przez nie meble odpowiadały na konkretne potrzeby użytkowników, nie tracąc przy tym swoich walorów estetycznych.
Projekty te stanowią świadectwo ówczesnego sposobu myślenia o jakości przedmiotów codziennego użytku i roli wzornictwa w kształtowaniu środowiska życia człowieka.
Odzwierciedlały przekonanie, że odpowiednio zaprojektowana przestrzeń oraz jej wyposażenie mogą wpływać na komfort funkcjonowania, organizację codziennych czynności i relacje społeczne. Przestrzeń mieszkalna nie była postrzegana jedynie jako neutralne tło ludzkiej aktywności, lecz jako czynnik oddziałujący na wzorce zachowań i sposoby użytkowania otoczenia. W konsekwencji projektowanie stawało się narzędziem współtworzenia określonego stylu życia oraz kształtowania modelu nowoczesnego człowieka. Refleksja nad tym, w jaki sposób organizacja przestrzeni wpływa na codzienność użytkowników, była obecna w dyskursie dotyczącym wzornictwa od okresu powojennego aż po schyłek PRL i stanowiła istotny element ówczesnych koncepcji nowoczesności.
Współcześnie, w obliczu dominacji masowej produkcji, coraz większego znaczenia nabiera refleksja nad kontekstem powstawania przedmiotów oraz wartościami, które ze sobą niosą. W przypadku powojennego wzornictwa w Polsce masowość nie oznaczała jednak anonimowości projektu. Przeciwnie – była rezultatem świadomego działania projektantów, dążących do tworzenia rozwiązań dostępnych dla szerokiego grona odbiorców, a jednocześnie odpowiadających wysokim standardom funkcjonalnym i estetycznym. Dzięki temu meble projektowane przez Teresę Kruszewską, Izabellę Szerską-Sternińską i Marię Chomentowską pozostają nie tylko świadectwem historii polskiego designu, lecz także przykładem odpowiedzialnego projektowania, w którym przedmiot staje się elementem kształtującym codzienne doświadczenia swoich użytkowników.